كردي زبان بيش ازچهل ميليون كرد است كه در سرزميني وسيع و يكپارچه زندگي مي كنند. كردي از خانواده ي زبانهاي هندواروپايي و گروه ايراني - آريايي آن مي باشد.
در فاصله ي هزاره هاي اول و دوم قبل از ميلاد مسيح بود كه قبايل و مردمان دوستدار ايران در آسياي ميانه و سرزمينهاي محدود به آن، مهاجرت به فلات ايران و استپهاي ساحلي درياي سياه را آغاز نمودند. اين قبايل و مردمان، با اشغال منطقه ادغام شدند، زبان و اسامي خود را بر ديگر مردمان ايراني آريايي حاضر در اين سرزمين، گذاشتند. بعضي از آنها کامل ادغام نشدند و هنوز هم امروزه گروههاي كوچكي از غير كرد زبانها در كردستان تركيه، ايران و عراق هستند.
كردي، زبان كردها كه به گروه شمال غربي زبانهاي ايراني - آريايي تعلق دارد، هرگز فرصت نيافت يكپارچه گردد و لهجه هاي آن معمولا به سه گروه كاملا وابسته به يكديگر تقسيم مي شود. مهمترين گروه از نظر تعداد سخنوران، كردي شمال است كه معمولا كرمانجي ناميده مي شود و كردهاي تركيه، سوريه، شوروي سابق، بخشي از كردهاي ايران و عراق به آن سخن مي گويند. دويست هزار كرد ساكن اطراف كابل افغانستان نيز به آن تكلم مي كنند. اين گروه به ظهور يك زبان ادبي منجر گشته است.
گروه مركزي شامل كردي شمال شرقي عراق مي شود كه در آنجا سوراني مي نامند و گويشهاي مناطق اطراف آن، آن سوي كوههاي زاگرس در كردستان ايران را شامل مي گردد. اين گروه نيز به ظهور يك زبان ادبي منجر شده است.
هميشه يك طبقه نخبگان روشنفكر كرد وجود داشته كه در طي قرنها به زبان اشغالگران سخن گفته اند. تعداد زيادي از روشنفكران كرد، به همان اندازه كه عربي و فارسي نوشته اند، به تركي نيز قلم فرسايي كرده اند. اين حقيقت در قرن سيزدهم با مورخ و زندگينامه نويس كرد به نام ابي اثير مشخص مي گردد كه به زبان عربي نوشته است در حاليكه ادريس بتليسي، از صاحب منصبان ارشد عثماني و اصالتا كرد، در سال1501 كتاب هشت بهشت را به زبان فارسي نوشته كه اولين تاريخ اولين هشت سلطان عثماني را به رشته تحرير در آورده است. شاهزاده شرف خان بتليسي، حاكم امارت كردنشين بتليس نيز در پايان قرن شانزدهم، تاريخ ملت كرد را به زبان فارسي نگاشته كه منبع و اثري استادانه درباره ي تاريخ كردها است.
تعيين تاريخ منشاء ادبيات كردي سخت مي باشد. درباره ي فرهنگ كردها، پيش از اسلام چيزي نمي دانيم. از طرف ديگر، فقط بخشي از متون ويرايش شده است و نمي دانيم در تلاطم درگيريهاي بي پاياني كه طي قرنها در سرزمين كردستان رخ داده، چه مقدار آن ناپديد شده است.
علي حريري، نخستين شاعر مشهور كرد مي باشد كه به سال 1425 در ولايت حكاري ديده به جهان گشود و به سال 1495 درگذشت. موضوعات مورد علاقه اش، همان موضوعاتي اند كه هم ميهنانش اغلب به بررسي آن مي پردازند و عبارتند از عشق به ميهن، زيبايي هاي طبيعي آن و جذابيت دخترانش. در قرن شانزدهم، كردستان به ميدان جنگهاي ايران و تركها تبديل شد و امپراطوريهاي عثماني و ايران، در آغاز نيمه ي دوم اين قرن، به صورت قطعي تشكيل شدند و مرزهايشان را مشخص نمودند، يعني كردستان، سرزمين كردها را تقسيم كردند.
تاريخ اولين آثار ادبي مشهور كرد به اين دوران مي رسد. آنان به موازات و در تضاد با تحكيم قدرت همسايگانشان، عثمانيها و ايرانيان، پديد آمدند. شيخ احمد نيشاني ملقب به مَلاي جزيري، شناخته شده ترين شاعر پايان قرن شانزدهم و آغاز قرن هفدهم مي باشد. او كه اصالتا از جزيرا بوتان است، همانند بيشتر اديبان آن زمان، زبانهاي عربي، فارسي و تركي را خوب مي دانست. وي تحت تاثير فرهنگ ادبي عربي فارسي نيز قرار گرفته بود. اثر شعري اش بالغ بر بيش از 2000 بيت مشهور است و مرتب چاپ مي گردد. وي بسيار سفر كرد و شاگردان متعددي تربيت نمود. اينان نيز تلاش کردند با اتخاذ زبان استاد، از وي تقليد كنند، زباني كه از آن هنگام به عنوان زبان ادبي پذيرفته شده است. كم كم احساس تعلق به يك موجوديت واحد، در ميان كردها گسترش يافت. اين دوره شاهد ظهور احمد خاني شاعر بزرگ در منطقه ي بايزيد مي باشد كه بزرگترين شاعر است كه در شعر طولاني اش، بالغ بر بيش از 2650 بيت، مم و زين، عناصر استقلال كرد را تعريف مي كند.
به دنبال رشد عمومي جنبشهاي آزادي بخش ملي در بطن امپراطوري عثماني در قرن نوزدهم، يك جنبش ملي واقعي كرد، علي رغم رنگ و بوي شديداً قبيله اي اش، به آرامي شكل گرفت.
ادبياتي جديد با كمي تاخير به خاطر انزوا و دوري، شكوفا شد. نويسندگان كه در دوران جواني شان در مدرسه ها و مكتبهاي قرآني در سطحي پيشرفته تعليمات رايگان كلاسيك ديدند، زبان هاي فارسي و عربي را نيك مي دانستند. اشعارشان از نظر موضوع و دركشان از سنت فارسي، خيلي الهام گرفت. اما شعرا در تجددبخشي به نمادها و آهنگين بودن ادبيات، قدرت تصور و تخيل عظيمي بكار گرفتند.
اين شعر نخست گرايش مذهبي داشت (عصر شكوفايي طريقتهاي صوفيان بود) اما شعراي ميهن پرست و غزل سرا بيشتر موفق بودند. ملا قادري احمدي شاويسي ميخاييلي، كه بيشتر با لقب نالي معروف است، اولين شاعر بزرگي است كه اشعارش را اساسا به كردي مركزي سروده است.
ظهور مطبوعات، به پيشرفت جنبش ملي كرد كمك كرد و اولين مجله با نام معنادار كردستان در سال 1898 در قاهره مصر منتشر شد. جنبش ملي كرد در قرن بيستم و علي رغم سختيهايي كه آماجشان قرار گرفت، از رشد و توسعه باز نماند. آغاز جنگ جهاني اول و تبعات آن وضعيت كردها را به صورت ريشه اي تغيير داد.
كردها در آن زمان در جوامع چند فرهنگي و چند زباني زندگي مي كردند. در پايان جنگ، كردها خود را به صورت تقسيم شده ميان چهار دولت تركيه، ايران، عراق و سوريه يافتند، يعني از نظر قانوني حاكم ولي از نظر سياسي تابع بازيهاي جهاني ابرقدرتها شدند. اين دولتها بلافاصله با مسئله ي تنوع زبانها مواجه شدند. از اين هنگام آثار ادبي كردها و توسعه ي زبانشان تابع آزاديهايي شد كه آنان در هريك از دولتهاي تقسيم كننده سرزمينشان، از آن برخوردار گشتند.
عراق تحت قيمومت بريتانيا حداقل حقوق فرهنگي را براي اقليت كرد خود به رسميت مي شناخت. با اينكه اين اقليت فقط 18% كل جمعيت كرد را تشكيل مي دهد، اما مركز حيات فرهنگي كرد به عراق منتقل شد كه در آن از نيمه ي دوم دهه ي بيست به رشد و توسعه ي خود ادامه داد. كردها از انزوا خارج شدند و تماس با غرب، ترجمه ي آثار پوشکين، شيلر، بايرون و به ويژه لامارتين داده هاي زمينه ي شعر را منقلب ساخت.
شعر با قرار گرفتن در معرض نوگرايي، از مسير سنت گرايي فاصله گرفت و اگر هم در مرحله ي اول، شعر شكل و صورت كلاسيك را حفظ نمود، در محتواي آن نوآوري وجود داشت و بيان احساسات عاشقانه، نااميدي، خشم يا تجسم زيبايي طبيعت در شعر سنتي از روابط با دنياي دروني شاعر، غني گشت. تلاش براي "پاكسازي" زبان كردي با طرد لغات و شكل هاي عاريه از زبانهاي حاكم، نويسندگان اين دوره را فعال نمود.
در مرحله ي دوم، با اينكه انواع متعدد ادبي (از قبيل غنايي_حماسي و شعر دراماتيك) اتخاذ مي گردد كه مبارزات مردم كرد را به شيوه اي پرشور امكان پذير ساخت، اما چارچوب شعر سنتي به هم ريخت. مسلما گوران شاعر بي همتا، بزرگترين مبتكر گسست از سنت بود. ابيات هجايي نزديك به شعر عاميانه، شعر منظوم و ابيات آزاد در سالهاي دهه سي، وارد حوزه ي شعر گشتند. لحن اجتماعي آن شكل گرفت و يك ويژگي مبارزه به شعر بخشيد.
شعر به هنگام رشد و شكوفايي مجلات، شكوفا گشت كه اولين تجربه هاي شعري و روايتي، رمانها و آثار جديد تاريخي_افسانه اي را به حركت در آورد كه به شيوه اي چشمگير بر حيات كرد را صحه گذاشت. در اين هنگام، جريان رمانتيك تقويت شد و موضوعات با پيشرفتي پويا در موضوع، از همديگر متمايز گشتند. آنها به بررسي مسائل اجتماع، زنان و آموزش پرداختند. اما ديگر زمينه ها، به صورتي واضح در برابر بي عدالتي و استثمار دهقانان جهت گيري نمودند. ابراهيم احمد يكي از برجسته ترين افراد اين گرايش مي باشد كه در 1959 مجموعه داستانهاي رئاليستي به نامهاي كوره واري (بدبختي) و به ويژه ژاني گَل (درد مردم) را در 1973 كه در بغداد منتشر شد به چاپ رساند كه اين دومي، اولين رمان به كردي مركزي مي باشد. كردهاي اتحاد شوروي سابق، علي رغم جمعيت كم - كمتر از 2% كل جمعيت كرد را تشكيل مي دهند - به عنوان يك مليت بدون حق خودمختاري اما برخوردار از شناخت رسمي زبان، به رسميت شناخته شدند. با اين عنوان، جامعه شان از پشتيباني دولت برخوردار بود و داراي مدرسه، مطبوعات و انتشارات بودند. در آنجا يك گروه نخبه رشد يافت. مجموعه اشعار جاسم جليل متولد 1908، پس از جنگ جهاني دوم انتشار يافت. عرب شمو، پربارترين رمان نويس، از 1935 آثارش را منتشر ساخت.
دوره ي ميان دو جنگ در سوريه تحت قيوميت فرانسه حاكي از شكوفايي ادبيات كردي مي باشد. روشنفكران برجسته ي كرد و فرانسوي، از جمله روژه لسكو شرق شناس، در دمشق حول شاهزاده جلالت بدرخان و برادرش كامران گرد آمدند. آنها به دست اندركاران اصلي ظهور دوباره ي ادبيات شمال تبديل شدند. آنان الفباي لاتيني را مطرح ساختند كه در مجله ي هاوار به گسترش آن پرداختند كه حول آن كارهاي فشرده و الهام بخش امكانات كردي شمال به عنوان زبان ادبي مدرن، تحقق يافت.
كردها پس از جنگ جهاني دوم در سوريه، كه مستقل شد_4% كل جمعيت كرد_ آزادي خود را از دست دادند و توليد ادبي خشكيد. آنان مجبور شدند آثار خود را در خارج منتشر كنند يا جلاي وطن كنند.
پس از پيروزي نظامي مصطفي كمال در برابر يونان و امضاي يك پيمان جديد به نام لوزان در 1923 در تركيه، حاكميت ترك بر بخش وسيعي از سرزمين كردها و بيش از 52% جمعيت كل آنها تاييد شد. اين پيمان كاربرد زبان غير ترك ها را تضمين مي كرد. مصطفي كمال پس از چند ماه و به نام اتحاد دولت، اين ماده ي پيمان را با ممنوع كردن تدريس كردي و تكلم آن در گفتار مردم، نقض نمود. او اكثريت روشنفكران كرد را تبعيد كرد. كردها - يعني تركهاي كوهي ناميده شدند، در آناتولي شرقي زندگي كردند كه دوغو يا شرق بود. هرگونه آداب و رسوم حتي لباس، هرگونه تجمع حتي ترانه ها و رقصهاي (كردي) در سال 1932 ممنوع شد. پس از جنگ جهاني دوم، رژيم تركيه در فاصله ي 1951 تا 1971 رنگ و بوي دموكراسي بورژوازي به خود گرفت و كاربرد گفتاري زبان كردي دوباره مجاز شد. يك طبقه جديد روشنفكران كرد تشكيل شد. كودتاهاي نظامي سالهاي 1971 و 1980 سياست سركوب و تبعيد دسته جمعي كردها به سمت غرب تركيه را از سر گرفت. تدريس زبان كردي و نشر به اين زبان امروزه شديدا ممنوع است.
بهترين دوره ي ادبيات كردي در اين منطقه، دوره ي جمهوري كردستان مي باشد كه در پايان جنگ جهاني دوم فقط 11 ماه طول كشيد. اين جمهوري علي رغم كوتاهي عمرش، سبب شكوفايي قابل توجه ادبيات كردي شد. شاعران متعددي همچون هيمن و هَژار ظهور كردند.
پس از سقوط شاه، سركوب از سوي جمهوري اسلامي، روشنفكران را مجبور كرد كه بيشتر به عراق جلاي وطن كنند. در فوريه ي 1979 يك انقلاب مردمي رژيم سلطنتي را خلع كرد اما دولت اسلامي نيز كه جانشين آن شد كمتر با اعطاي حقوق ملي به اقليت كرد موافق است.
مقامات ايراني مجبور شدند تحت فشار دموكراتها به رهبري فقيد دكتر عبدالرحمن قاسملو، كه بي وقفه خواهان به رسميت شناخته شدن زبان و فرهنگشان بودند، اجازه ي نشر بعضي آثار كردي را بدهند. اگر هرگونه خلاقيت ادبي ممنوع مي باشد، سانسور اجازه نشر آثار ادبيات كردي قرن نوزدهم را مي دهد كه بعضي از آنها به فارسي ترجمه شده اند. سرانجام دستنوشته هاي مربوط به تاريخ سلسله هاي كرد، چاپ شدند، فرهنگهاي لغت، كتابهاي دستور زبان، دائرةالمعارف مشاهير كرد برجسته ي دوران خاص خود، ديني يا غيرديني، به زبانهاي كردي يا فارسي چاپ مي شوند.
حيات ادبي كرد در عراق ضربات شكست قيام طولاني كرد و جنگ را تحمل كرده است كه ميان ايرانيان و عراقي ها بي رحمانه رخ داد. خلاقيت پژمرده گشت. شيركو بيكس، شاعر، به جمع بزرگان كرد رسيد و مطبوعات آنان در 1986 هه لو (عقاب) مجموعه ي سه گانه اشعار اين هنرمند را منتشر كردند. هه ره س (بهمن) در 1985، يك رمان زيباي غنايي از محمد مكري در همان مطبوعات چاپ شد. شعرا و رمان نويسان آزادانه در مجلات گوناگون آثار خود را نشر كردند.
روشنفكران كرد، راه تبعيد را پيش گرفتند و در بيشتر كشورهاي غربي پناهنده شدند و واقعيت قابل توجه اين است كه آنان به منشا يك رنسانس واقعي ادبيات كرمانجي تبديل شدند كه شديدا در تركيه و سوريه ممنوع است. روشنفكران كرد، با پشتيباني چندصدهزار كارگر مهاجر كرد، دور هم جمع شدند و از هيچ تلاشي براي پيش بردن زبان خود فروگذار نكردند. شعرا و نويسندگان آثارشان را در نشريات منتشر شده از سوي انتشارات كردي سوئد چاپ كردند. در واقع، مقامات سوئد كه به توسعه ي فرهنگي جوامع مهاجر روي خوش نشان مي دهند، به 12000 كرد آنجا، بودجه انتشاراتي قابل توجهي را اختصاص مي دهند. حدود بيست روزنامه، مجله و ماهنامه از پايان دهه ي هفتاد، منتشر مي شود. كتابهاي كودكان، الفبا، ترجمه ي آثار تاريخي درباره ي كردها و ... منتشر مي شود. خلاقيت ادبي مورد تشويق قرار مي گيرد. محمدامين بوزارسلان، داستانهاي جذابي را براي كودكان، روژن بارناس مجموعه اشعار را منتشر مي كنند در حالي كه محمود باكسي، روزنامه نگار عضو اتحاديه ي روزنامه نگاران سوئد، يك رمان و قصه هايي براي كودكان به كردي، سوئدي و تركي چاپ كرده است.
در طي ده سال حدود دويست عنوان كتاب منتشر شده است. اين بيشترين حجم نشر آثار ادبي كردي در خارج از عراق مي باشد. اما در فرانسه، در پاريس حدود دوازده روشنفكر كرد، افرادي شجاع، فعال و خيلي دلسوز در فوريه ي 1983، اولين موسسه ي علمي كرد را در غرب ايجاد كردند. شش سال بعد، بيش از سيصد روشنفكر كرد ساكن كشورهاي مختلف اروپايي، امريكايي و استراليا براي انجام فعاليتهاي آن در جهت حفظ و تجديد حيات زبان كردي، به موسس پيوستند تا به آن كمك كنند. موسسه مجلاتي را به كردي، عربي، فارسي، تركي و فرانسوي منتشر مي كند. يك بولتن ماهانه ارتباطي و اطلاع رساني، يك مجله مطبوعاتي را درباره ي مسئله ي كرد، ايجاد و درباره ي فعاليتها و طرحهاي موسسه اطلاع رساني مي كند. بايستي به اهميت اين نكته –ي برد كه موسسه اولين نهادي بوده كه توسعه ي لهجه ي زازا/دملي را مورد تشويق قرار داد كه حدود سه ميليون كرد در تركيه به آن تكلم مي كنند. سرانجام موسسه سالانه دوبار نويسندگان، زبانشناسان و روزنامه نگاران كرد جامعه ي مهاجر را گرد هم مي آورد تا مجموعه مشكلات لغات و اصطلاحات نوين را بررسي كند.
اين رشد و شكوفايي شعرا، نويسندگان و روشنفكران كرد، به صورتي خيره كننده بيانگر موازي بودن آزادي و رشد فرهنگي مي باشد.
در فاصله ي هزاره هاي اول و دوم قبل از ميلاد مسيح بود كه قبايل و مردمان دوستدار ايران در آسياي ميانه و سرزمينهاي محدود به آن، مهاجرت به فلات ايران و استپهاي ساحلي درياي سياه را آغاز نمودند. اين قبايل و مردمان، با اشغال منطقه ادغام شدند، زبان و اسامي خود را بر ديگر مردمان ايراني آريايي حاضر در اين سرزمين، گذاشتند. بعضي از آنها کامل ادغام نشدند و هنوز هم امروزه گروههاي كوچكي از غير كرد زبانها در كردستان تركيه، ايران و عراق هستند.
كردي، زبان كردها كه به گروه شمال غربي زبانهاي ايراني - آريايي تعلق دارد، هرگز فرصت نيافت يكپارچه گردد و لهجه هاي آن معمولا به سه گروه كاملا وابسته به يكديگر تقسيم مي شود. مهمترين گروه از نظر تعداد سخنوران، كردي شمال است كه معمولا كرمانجي ناميده مي شود و كردهاي تركيه، سوريه، شوروي سابق، بخشي از كردهاي ايران و عراق به آن سخن مي گويند. دويست هزار كرد ساكن اطراف كابل افغانستان نيز به آن تكلم مي كنند. اين گروه به ظهور يك زبان ادبي منجر گشته است.
گروه مركزي شامل كردي شمال شرقي عراق مي شود كه در آنجا سوراني مي نامند و گويشهاي مناطق اطراف آن، آن سوي كوههاي زاگرس در كردستان ايران را شامل مي گردد. اين گروه نيز به ظهور يك زبان ادبي منجر شده است.
هميشه يك طبقه نخبگان روشنفكر كرد وجود داشته كه در طي قرنها به زبان اشغالگران سخن گفته اند. تعداد زيادي از روشنفكران كرد، به همان اندازه كه عربي و فارسي نوشته اند، به تركي نيز قلم فرسايي كرده اند. اين حقيقت در قرن سيزدهم با مورخ و زندگينامه نويس كرد به نام ابي اثير مشخص مي گردد كه به زبان عربي نوشته است در حاليكه ادريس بتليسي، از صاحب منصبان ارشد عثماني و اصالتا كرد، در سال1501 كتاب هشت بهشت را به زبان فارسي نوشته كه اولين تاريخ اولين هشت سلطان عثماني را به رشته تحرير در آورده است. شاهزاده شرف خان بتليسي، حاكم امارت كردنشين بتليس نيز در پايان قرن شانزدهم، تاريخ ملت كرد را به زبان فارسي نگاشته كه منبع و اثري استادانه درباره ي تاريخ كردها است.
تعيين تاريخ منشاء ادبيات كردي سخت مي باشد. درباره ي فرهنگ كردها، پيش از اسلام چيزي نمي دانيم. از طرف ديگر، فقط بخشي از متون ويرايش شده است و نمي دانيم در تلاطم درگيريهاي بي پاياني كه طي قرنها در سرزمين كردستان رخ داده، چه مقدار آن ناپديد شده است.
علي حريري، نخستين شاعر مشهور كرد مي باشد كه به سال 1425 در ولايت حكاري ديده به جهان گشود و به سال 1495 درگذشت. موضوعات مورد علاقه اش، همان موضوعاتي اند كه هم ميهنانش اغلب به بررسي آن مي پردازند و عبارتند از عشق به ميهن، زيبايي هاي طبيعي آن و جذابيت دخترانش. در قرن شانزدهم، كردستان به ميدان جنگهاي ايران و تركها تبديل شد و امپراطوريهاي عثماني و ايران، در آغاز نيمه ي دوم اين قرن، به صورت قطعي تشكيل شدند و مرزهايشان را مشخص نمودند، يعني كردستان، سرزمين كردها را تقسيم كردند.
تاريخ اولين آثار ادبي مشهور كرد به اين دوران مي رسد. آنان به موازات و در تضاد با تحكيم قدرت همسايگانشان، عثمانيها و ايرانيان، پديد آمدند. شيخ احمد نيشاني ملقب به مَلاي جزيري، شناخته شده ترين شاعر پايان قرن شانزدهم و آغاز قرن هفدهم مي باشد. او كه اصالتا از جزيرا بوتان است، همانند بيشتر اديبان آن زمان، زبانهاي عربي، فارسي و تركي را خوب مي دانست. وي تحت تاثير فرهنگ ادبي عربي فارسي نيز قرار گرفته بود. اثر شعري اش بالغ بر بيش از 2000 بيت مشهور است و مرتب چاپ مي گردد. وي بسيار سفر كرد و شاگردان متعددي تربيت نمود. اينان نيز تلاش کردند با اتخاذ زبان استاد، از وي تقليد كنند، زباني كه از آن هنگام به عنوان زبان ادبي پذيرفته شده است. كم كم احساس تعلق به يك موجوديت واحد، در ميان كردها گسترش يافت. اين دوره شاهد ظهور احمد خاني شاعر بزرگ در منطقه ي بايزيد مي باشد كه بزرگترين شاعر است كه در شعر طولاني اش، بالغ بر بيش از 2650 بيت، مم و زين، عناصر استقلال كرد را تعريف مي كند.
به دنبال رشد عمومي جنبشهاي آزادي بخش ملي در بطن امپراطوري عثماني در قرن نوزدهم، يك جنبش ملي واقعي كرد، علي رغم رنگ و بوي شديداً قبيله اي اش، به آرامي شكل گرفت.
ادبياتي جديد با كمي تاخير به خاطر انزوا و دوري، شكوفا شد. نويسندگان كه در دوران جواني شان در مدرسه ها و مكتبهاي قرآني در سطحي پيشرفته تعليمات رايگان كلاسيك ديدند، زبان هاي فارسي و عربي را نيك مي دانستند. اشعارشان از نظر موضوع و دركشان از سنت فارسي، خيلي الهام گرفت. اما شعرا در تجددبخشي به نمادها و آهنگين بودن ادبيات، قدرت تصور و تخيل عظيمي بكار گرفتند.
اين شعر نخست گرايش مذهبي داشت (عصر شكوفايي طريقتهاي صوفيان بود) اما شعراي ميهن پرست و غزل سرا بيشتر موفق بودند. ملا قادري احمدي شاويسي ميخاييلي، كه بيشتر با لقب نالي معروف است، اولين شاعر بزرگي است كه اشعارش را اساسا به كردي مركزي سروده است.
ظهور مطبوعات، به پيشرفت جنبش ملي كرد كمك كرد و اولين مجله با نام معنادار كردستان در سال 1898 در قاهره مصر منتشر شد. جنبش ملي كرد در قرن بيستم و علي رغم سختيهايي كه آماجشان قرار گرفت، از رشد و توسعه باز نماند. آغاز جنگ جهاني اول و تبعات آن وضعيت كردها را به صورت ريشه اي تغيير داد.
كردها در آن زمان در جوامع چند فرهنگي و چند زباني زندگي مي كردند. در پايان جنگ، كردها خود را به صورت تقسيم شده ميان چهار دولت تركيه، ايران، عراق و سوريه يافتند، يعني از نظر قانوني حاكم ولي از نظر سياسي تابع بازيهاي جهاني ابرقدرتها شدند. اين دولتها بلافاصله با مسئله ي تنوع زبانها مواجه شدند. از اين هنگام آثار ادبي كردها و توسعه ي زبانشان تابع آزاديهايي شد كه آنان در هريك از دولتهاي تقسيم كننده سرزمينشان، از آن برخوردار گشتند.
عراق تحت قيمومت بريتانيا حداقل حقوق فرهنگي را براي اقليت كرد خود به رسميت مي شناخت. با اينكه اين اقليت فقط 18% كل جمعيت كرد را تشكيل مي دهد، اما مركز حيات فرهنگي كرد به عراق منتقل شد كه در آن از نيمه ي دوم دهه ي بيست به رشد و توسعه ي خود ادامه داد. كردها از انزوا خارج شدند و تماس با غرب، ترجمه ي آثار پوشکين، شيلر، بايرون و به ويژه لامارتين داده هاي زمينه ي شعر را منقلب ساخت.
شعر با قرار گرفتن در معرض نوگرايي، از مسير سنت گرايي فاصله گرفت و اگر هم در مرحله ي اول، شعر شكل و صورت كلاسيك را حفظ نمود، در محتواي آن نوآوري وجود داشت و بيان احساسات عاشقانه، نااميدي، خشم يا تجسم زيبايي طبيعت در شعر سنتي از روابط با دنياي دروني شاعر، غني گشت. تلاش براي "پاكسازي" زبان كردي با طرد لغات و شكل هاي عاريه از زبانهاي حاكم، نويسندگان اين دوره را فعال نمود.
در مرحله ي دوم، با اينكه انواع متعدد ادبي (از قبيل غنايي_حماسي و شعر دراماتيك) اتخاذ مي گردد كه مبارزات مردم كرد را به شيوه اي پرشور امكان پذير ساخت، اما چارچوب شعر سنتي به هم ريخت. مسلما گوران شاعر بي همتا، بزرگترين مبتكر گسست از سنت بود. ابيات هجايي نزديك به شعر عاميانه، شعر منظوم و ابيات آزاد در سالهاي دهه سي، وارد حوزه ي شعر گشتند. لحن اجتماعي آن شكل گرفت و يك ويژگي مبارزه به شعر بخشيد.
شعر به هنگام رشد و شكوفايي مجلات، شكوفا گشت كه اولين تجربه هاي شعري و روايتي، رمانها و آثار جديد تاريخي_افسانه اي را به حركت در آورد كه به شيوه اي چشمگير بر حيات كرد را صحه گذاشت. در اين هنگام، جريان رمانتيك تقويت شد و موضوعات با پيشرفتي پويا در موضوع، از همديگر متمايز گشتند. آنها به بررسي مسائل اجتماع، زنان و آموزش پرداختند. اما ديگر زمينه ها، به صورتي واضح در برابر بي عدالتي و استثمار دهقانان جهت گيري نمودند. ابراهيم احمد يكي از برجسته ترين افراد اين گرايش مي باشد كه در 1959 مجموعه داستانهاي رئاليستي به نامهاي كوره واري (بدبختي) و به ويژه ژاني گَل (درد مردم) را در 1973 كه در بغداد منتشر شد به چاپ رساند كه اين دومي، اولين رمان به كردي مركزي مي باشد. كردهاي اتحاد شوروي سابق، علي رغم جمعيت كم - كمتر از 2% كل جمعيت كرد را تشكيل مي دهند - به عنوان يك مليت بدون حق خودمختاري اما برخوردار از شناخت رسمي زبان، به رسميت شناخته شدند. با اين عنوان، جامعه شان از پشتيباني دولت برخوردار بود و داراي مدرسه، مطبوعات و انتشارات بودند. در آنجا يك گروه نخبه رشد يافت. مجموعه اشعار جاسم جليل متولد 1908، پس از جنگ جهاني دوم انتشار يافت. عرب شمو، پربارترين رمان نويس، از 1935 آثارش را منتشر ساخت.
دوره ي ميان دو جنگ در سوريه تحت قيوميت فرانسه حاكي از شكوفايي ادبيات كردي مي باشد. روشنفكران برجسته ي كرد و فرانسوي، از جمله روژه لسكو شرق شناس، در دمشق حول شاهزاده جلالت بدرخان و برادرش كامران گرد آمدند. آنها به دست اندركاران اصلي ظهور دوباره ي ادبيات شمال تبديل شدند. آنان الفباي لاتيني را مطرح ساختند كه در مجله ي هاوار به گسترش آن پرداختند كه حول آن كارهاي فشرده و الهام بخش امكانات كردي شمال به عنوان زبان ادبي مدرن، تحقق يافت.
كردها پس از جنگ جهاني دوم در سوريه، كه مستقل شد_4% كل جمعيت كرد_ آزادي خود را از دست دادند و توليد ادبي خشكيد. آنان مجبور شدند آثار خود را در خارج منتشر كنند يا جلاي وطن كنند.
پس از پيروزي نظامي مصطفي كمال در برابر يونان و امضاي يك پيمان جديد به نام لوزان در 1923 در تركيه، حاكميت ترك بر بخش وسيعي از سرزمين كردها و بيش از 52% جمعيت كل آنها تاييد شد. اين پيمان كاربرد زبان غير ترك ها را تضمين مي كرد. مصطفي كمال پس از چند ماه و به نام اتحاد دولت، اين ماده ي پيمان را با ممنوع كردن تدريس كردي و تكلم آن در گفتار مردم، نقض نمود. او اكثريت روشنفكران كرد را تبعيد كرد. كردها - يعني تركهاي كوهي ناميده شدند، در آناتولي شرقي زندگي كردند كه دوغو يا شرق بود. هرگونه آداب و رسوم حتي لباس، هرگونه تجمع حتي ترانه ها و رقصهاي (كردي) در سال 1932 ممنوع شد. پس از جنگ جهاني دوم، رژيم تركيه در فاصله ي 1951 تا 1971 رنگ و بوي دموكراسي بورژوازي به خود گرفت و كاربرد گفتاري زبان كردي دوباره مجاز شد. يك طبقه جديد روشنفكران كرد تشكيل شد. كودتاهاي نظامي سالهاي 1971 و 1980 سياست سركوب و تبعيد دسته جمعي كردها به سمت غرب تركيه را از سر گرفت. تدريس زبان كردي و نشر به اين زبان امروزه شديدا ممنوع است.
بهترين دوره ي ادبيات كردي در اين منطقه، دوره ي جمهوري كردستان مي باشد كه در پايان جنگ جهاني دوم فقط 11 ماه طول كشيد. اين جمهوري علي رغم كوتاهي عمرش، سبب شكوفايي قابل توجه ادبيات كردي شد. شاعران متعددي همچون هيمن و هَژار ظهور كردند.
پس از سقوط شاه، سركوب از سوي جمهوري اسلامي، روشنفكران را مجبور كرد كه بيشتر به عراق جلاي وطن كنند. در فوريه ي 1979 يك انقلاب مردمي رژيم سلطنتي را خلع كرد اما دولت اسلامي نيز كه جانشين آن شد كمتر با اعطاي حقوق ملي به اقليت كرد موافق است.
مقامات ايراني مجبور شدند تحت فشار دموكراتها به رهبري فقيد دكتر عبدالرحمن قاسملو، كه بي وقفه خواهان به رسميت شناخته شدن زبان و فرهنگشان بودند، اجازه ي نشر بعضي آثار كردي را بدهند. اگر هرگونه خلاقيت ادبي ممنوع مي باشد، سانسور اجازه نشر آثار ادبيات كردي قرن نوزدهم را مي دهد كه بعضي از آنها به فارسي ترجمه شده اند. سرانجام دستنوشته هاي مربوط به تاريخ سلسله هاي كرد، چاپ شدند، فرهنگهاي لغت، كتابهاي دستور زبان، دائرةالمعارف مشاهير كرد برجسته ي دوران خاص خود، ديني يا غيرديني، به زبانهاي كردي يا فارسي چاپ مي شوند.
حيات ادبي كرد در عراق ضربات شكست قيام طولاني كرد و جنگ را تحمل كرده است كه ميان ايرانيان و عراقي ها بي رحمانه رخ داد. خلاقيت پژمرده گشت. شيركو بيكس، شاعر، به جمع بزرگان كرد رسيد و مطبوعات آنان در 1986 هه لو (عقاب) مجموعه ي سه گانه اشعار اين هنرمند را منتشر كردند. هه ره س (بهمن) در 1985، يك رمان زيباي غنايي از محمد مكري در همان مطبوعات چاپ شد. شعرا و رمان نويسان آزادانه در مجلات گوناگون آثار خود را نشر كردند.
روشنفكران كرد، راه تبعيد را پيش گرفتند و در بيشتر كشورهاي غربي پناهنده شدند و واقعيت قابل توجه اين است كه آنان به منشا يك رنسانس واقعي ادبيات كرمانجي تبديل شدند كه شديدا در تركيه و سوريه ممنوع است. روشنفكران كرد، با پشتيباني چندصدهزار كارگر مهاجر كرد، دور هم جمع شدند و از هيچ تلاشي براي پيش بردن زبان خود فروگذار نكردند. شعرا و نويسندگان آثارشان را در نشريات منتشر شده از سوي انتشارات كردي سوئد چاپ كردند. در واقع، مقامات سوئد كه به توسعه ي فرهنگي جوامع مهاجر روي خوش نشان مي دهند، به 12000 كرد آنجا، بودجه انتشاراتي قابل توجهي را اختصاص مي دهند. حدود بيست روزنامه، مجله و ماهنامه از پايان دهه ي هفتاد، منتشر مي شود. كتابهاي كودكان، الفبا، ترجمه ي آثار تاريخي درباره ي كردها و ... منتشر مي شود. خلاقيت ادبي مورد تشويق قرار مي گيرد. محمدامين بوزارسلان، داستانهاي جذابي را براي كودكان، روژن بارناس مجموعه اشعار را منتشر مي كنند در حالي كه محمود باكسي، روزنامه نگار عضو اتحاديه ي روزنامه نگاران سوئد، يك رمان و قصه هايي براي كودكان به كردي، سوئدي و تركي چاپ كرده است.
در طي ده سال حدود دويست عنوان كتاب منتشر شده است. اين بيشترين حجم نشر آثار ادبي كردي در خارج از عراق مي باشد. اما در فرانسه، در پاريس حدود دوازده روشنفكر كرد، افرادي شجاع، فعال و خيلي دلسوز در فوريه ي 1983، اولين موسسه ي علمي كرد را در غرب ايجاد كردند. شش سال بعد، بيش از سيصد روشنفكر كرد ساكن كشورهاي مختلف اروپايي، امريكايي و استراليا براي انجام فعاليتهاي آن در جهت حفظ و تجديد حيات زبان كردي، به موسس پيوستند تا به آن كمك كنند. موسسه مجلاتي را به كردي، عربي، فارسي، تركي و فرانسوي منتشر مي كند. يك بولتن ماهانه ارتباطي و اطلاع رساني، يك مجله مطبوعاتي را درباره ي مسئله ي كرد، ايجاد و درباره ي فعاليتها و طرحهاي موسسه اطلاع رساني مي كند. بايستي به اهميت اين نكته –ي برد كه موسسه اولين نهادي بوده كه توسعه ي لهجه ي زازا/دملي را مورد تشويق قرار داد كه حدود سه ميليون كرد در تركيه به آن تكلم مي كنند. سرانجام موسسه سالانه دوبار نويسندگان، زبانشناسان و روزنامه نگاران كرد جامعه ي مهاجر را گرد هم مي آورد تا مجموعه مشكلات لغات و اصطلاحات نوين را بررسي كند.
اين رشد و شكوفايي شعرا، نويسندگان و روشنفكران كرد، به صورتي خيره كننده بيانگر موازي بودن آزادي و رشد فرهنگي مي باشد.
نوشته ي ژويس بلو «دکترای زبان کردی
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر